Rocznik Historii Sztuki

W artykule omówione zostały historia oraz architektura willi biskupa krakowskiego Piotra Myszkowskiego w Książu Wielkim, zrealizowanej w latach 1585–1595 przez florenckiego rzeźbiarza i architekta, Santi Gucciego. Całe założenie rezydencjonalne zaliczane jest zgodnie przez badaczy do najważniejszych realizacji XVI-wiecznej Rzeczypospolitej.

Idea galerii sławnych Polaków, zwykle kojarzona z Salą Rycerską na Zamku Królewskim w Warszawie (1781–1786), kształtowała się od lat 70. XVIII w. W odpowiedzi na kryzys polityczny i społeczne podziały Stanisław August rozwijał program ukazywania modelowych postaci z historii Polski. Portrety i towarzyszące im biogramy gromadzone w zamkowych zbiorach miały pełnić funkcję dydaktyczną i wzmacniać patriotyzm. Panteon znamienitych rodaków stał się jednym z centralnych motywów mecenatu artystyczno-politycznego króla.

Celem artykułu jest przedstawienie zaginionego portretu Anieli z Potockich Konstantowej Zamoyskiej pędzla Jana Matejki. Obraz ukończony w 1872 r. i dwukrotnie pokazywany szerokiej publiczności na wystawach w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie reprezentuje okres w twórczości Matejki, w którym artysta odszedł od typowo realistycznego prezentowania modeli. Dzieło w obawie przed zbliżającym się frontem zostało przewiezione w 1944 r. z pałacu Zamoyskich w Kozłówce do pałacu Brzozowskich w Warszawie, gdzie podczas działań wojennych uległo zniszczeniu. Szczęśliwie zachowała się dokumentacja obrazu – czarno-biała odbitka fotografii z 1872 r., negatyw szklany fotografii wykonanej po 1923 r., grafika w tzw. Albumie Jana Matejki oraz niedawno odnaleziona kopia pędzla Floriana Cynka (?). W niniejszym artykule podsumowano dostępne aktualnie źródła traktujące o portrecie Zamoyskiej, a także zarysowano biografię hrabiny, m.in. skorygowano na podstawie odnalezionych dokumentów rok jej urodzin, do tej pory podawany błędnie.

Celem artykułu jest omówienie subskrypcji graficznych ogłaszanych na łamach polskiej prasy codziennej w Warszawie, Krakowie, Wilnie, Lwowie, Poznaniu i Toruniu w latach 30. XX w. Mechanizm przedpłaty, stosowany w Europie od XVI w. dla luksusowych, często bogato ilustrowanych publikacji książkowych, w Polsce okresu międzywojennego stał się jednym z ważniejszych sposobów dystrybucji i popularyzacji sztuki graficznej wśród szerokiego grona odbiorców. Rozwinął się on na skalę dotąd niespotykaną, o czym świadczy 36 subskrypcji ogłoszonych w latach 1933–1941, w których uczestniczyło blisko 150 grafików. Kolejne edycje, organizowane według zasad wypracowanych już w czasie pierwszej, zainicjowanej przez drzeworytnika Wiktora Podoskiego i redaktora „ABC” Stanisława Piaseckiego na łamach tego warszawskiego pisma, były często dostosowywane do realiów lokalnych i udoskonalane w oparciu o zebrane doświadczenia. Z przedstawionych przykładów wyłania się obraz zjawiska o wielowymiarowym znaczeniu: przełamującego barierę między twórcą a odbiorcą, zapewniającego masowy dostęp do przystępnych cenowo dzieł artystycznych, kształtującego gust społeczny, propagującego treści i motywy patriotyczne w państwie na nowo budującym swą tożsamość, a wreszcie integrującego i wspierającego lokalne środowiska graficzne. Przeprowadzone badania wykazały ponadto, że w wyniku omówionych subskrypcji ukształtowała się nowa grupa odbiorców, niekoniecznie tożsama z wytrawnymi kolekcjonerami grafiki już obecnymi na rynku sztuki.

Artykuł analizuje opowiadanie Realizm Ewy Garzteckiej jako literacki portret francuskiego malarza André Fougerona, ukrytego pod fikcyjnym nazwiskiem Michel Hussenet. Tekst ukazuje, jak Garztecka, wykorzystując konwencję fikcji literackiej, zakamuflowała autobiograficzne doświadczenia i osobistą relację z artystą, z którym zetknęła się w środowisku włoskiej lewicowej bohemy artystycznej lat 40. XX w. Szczegółowa analiza ujawnia paralelę między biografią Fougerona a losami postaci Husseneta, a także pozwala na identyfikację prawdziwego obrazu Młoda Polka jako kluczowego punktu odniesienia w opowiadaniu. Artykuł rekonstruuje kontekst polityczny i artystyczny, w jakim powstawały zarówno proza Garzteckiej, jak i twórczość Fougerona, wskazując na napięcia między ideologicznymi wymogami realizmu socjalistycznego a osobistymi i estetycznymi poszukiwaniami twórców. Zacieranie granic między rzeczywistością a fikcją staje się tu narzędziem subtelnej krytyki systemu oraz próbą zachowania pamięci o przemilczanej historii.

Artykuł jest poświęcony Państwowemu Przedsiębiorstwu „Desa” – Dzieła Sztuki i Antyki, monopoliście w obrocie sztuką i antykami w czasach Polski Ludowej. Autor analizuje okoliczności jego powstania, przemiany, rozwój, a także społeczną recepcję na przestrzeni czterdziestu lat istnienia. Stawia tezę, że mimo prowadzenia z pozoru neutralnej działalności handlowej było projektem politycznym, realizującym w zakresie obrotu dzieł sztuki i ochrony dóbr kultury oficjalną politykę państwa. Jednocześnie ze względu na unikatową ofertę, a także społeczną ekskluzywność stało się przestrzenią dystrybucji prestiżu.

Niniejszy artykuł jest analizą doświadczenia rzeźby w pismach estetycznych Johanna Gottfrieda Herdera. Umieszczam je w przestrzeni pomiędzy percepcją wizualną, haptyczną i językową. Koncentruję się na charakterystycznym języku opisowym zbudowanym wokół struktury „jakby”. Twierdzę, że pomimo oczywistej waloryzacji dłoni, doświadczenie rzeźby Herdera – oraz związane z nim „żywe pojęcie” – nie może być sprowadzone do jednego zmysłu. Przykładowy Pigmalion z Plastik. Einige Wahrnehmungen über Form und Gestalt aus Pygmalions bildendem Traume ostatecznie nie dotyka rzeźby ręką, ale pędzlem. Jednak ponieważ doświadczenie to wiąże się z indywidualną wiedzą na temat właściwości materii i ciał, skutkuje ono postrzeganiem rzeźby odmiennym od doświadczania obiektów postrzeganych wyłącznie wzrokiem.